L'arribada del fonógrafu

XOSÉ LLUIS CAMPAL FERNÁNDEZ

Tamién los pas de la poesía festiva en bable tovieron sollertes a los inventos que la cencia apurriere nel pasu del sieglu XIX al XX, a los avances que diben aportando a España. Daben preba de nun tar atascaos nunes concretes temátiques de costumismu rural. Asina, Francisco González Prieto fálamos en 1902, nuna composición dialogada de 57 versos d'arte menor, del fonógrafu que fabricare'l físicu norteamericanu Thomas Alva Edison. Nun ye asuntu raru pa un poeta que, ente otres coses, diría a polemizar depués, nel so particular estilu, cola teoría de la relatividá d'Einstein.

Espublizáu nel selmanariu llaniscu 'El Pueblo' del 29 de xineru de 1929, en 'El fonógrafu' recueye Pachu'l Péritu'l plasmu qu'esperimenten los rapazos que nun comerciu de Xixón tomaren contautu de primer mano col instrumentu que grababa y reproducía cancios, voces y toa castra de soníos, y qu'amás nun son quien a desenguedeyar cómo furrula. Ésti ye'l testu completu:

-¡Ah, Xuan! ¿Non vieste'l fonógrafu?

-Non sé quién ye isi señor.

-Y'un aparatu que fala

dándoi cuerda.

-¡Home, por Dios!

-¿Non quies crello?, ve a Bigoña, y allá xunta c'Albertón si sabes, lleerás 'nun rétulu:

'Fonógrafu d'Edisón'.

Yo foi con otros mozacos

que yeren del Infanzón,

costómos pagar dos riales,

sentámonos al reor,

diérenmos unes mangueres

que 'cababen 'nun botón,

y tapando los oyidos

oyimos conversación

como llamándom'a parte,

non sé quién diaños faló.

Unos rinse cabo min,

otros cantaben un son.

Un púnxos a dicer coples,

utru 'ntama una custión.

Unos lloren, otros xueguen,

y otros griten: ¡Viva yo!

Un cantó la Soberana

con bon estilu i gran voz,

y al son de tambor i gaita

bailaben el Pericón.

Oyí la Jota llanisca,

y dicen desqu'acabó:

¡Que viva la Madalena!

y a min, ¡mialma!, me gustó.

Dempués oyinse toquidos

de bandurries i violón,

panderetes, chirimíes,

ferreñes, flautes, cordión.

Tocaren l'inu de Riegu,

la Marcha Rial, el galop,

xiringüelu, xiraldilla,

gallegada i el roncón.

Oyí comedies de tiatro,

cantos de baxo i tenor,

¡ixuxús! falar en gringo.

-En gringo platico yo.

-¿Tu pies que daquien falaba?

Allí naide gorgutó;

si lo ves plasmes d'afechu.

-Entós, ¡qué soño! Di, ho.

En verdá me dexes bobu,

nunca tal se vio'n Xixón;

o tu tabes ajumáu,

o yera'l diablu burlón,

eso paez cosa de bruxes.

-Ahí ta la cencia, Xuanón.

-¿Qué diañus tien l'aparatu?

-Ve preguntailo a Edisón.